Salwador

Salwador

W tym środkowoamerykańskim kraju czechosłowacki wywiad nie posiadał swojej rezydentury, co jednak nie oznacza, że nie interesował się tym krajem. Wszystko wskazuje na to, że nawet radzieckie KGB nie prowadziło tu swojej rezydentury.

W połowie lat 50. (w 1957 r.) StB rozpracowywała jednego czechosłowackiego emigranta w Salwadorze. Chodziło o Jaroslava Kreysę (ur. 19.06.1899 w Pradze – Żiżkowie, zm. w 1973 r.), który legalnie opuścił Czechosłowację w 1923 r., a sześć lat później osiadł właśnie w Salwadorze. Emigrant ten zachował język czeski i serdeczne stosunki ze swoją dawną ojczyzną. Działał również jako przedstawiciel handlowy kilku czechosłowackich przedsiębiorstw. Kontakt z nim (najprawdopodobniej początkowo biznesowy) nawiązał jeden z pracowników czechosłowackiego przedstawicielstwa handlowego w Meksyku, agent StB „Carda” (Zdeněk Kutil, teczka nr 40944, ur. 1.09.1923 r., teczkę na niego prowadzono w latach 1956–1960, później był on obiektem rozpracowania operacyjnego przez II Zarząd, czyli kontrwywiad), któremu powierzono zadanie „rozpracowania” tej „osoby”. Biorąc pod uwagę, że kontakt z nim był tylko sporadyczny, z Meksyku było po prostu daleko, a ponadto Kreysa był znany jako przedstawiciel czechosłowackich firm (a także ze względu na jego wiek, miał 58 lat), StB uznała, że dalsze aktywne rozpracowywanie nie ma sensu, dlatego jego teczka została zarchiwizowana w 1959 r. – o czym znajduje się wpis w teczce wyeliminowanych typów nr rej. 20917 na str. 49 (numer skanu: 109).

W latach 60. wywiad StB stale monitorował sytuację w Salwadorze – głównie za pośrednictwem meksykańskich agentów i informatorów. Chodziło raczej o wywiad polityczny, a nie o aktywne i agresywne pozyskiwanie informacji wywiadowczych czy realizację polityki wpływów. Jeden z podtomów teczki obiektowej Ameryka Środkowa i Karaiby poświęcony jest państwu Salwador (nr rej. 10020).

Natknąłem się na poważną ingerencję czechosłowackiego wywiadu w sprawy Salwadoru w aktach osobowych jednego z oficerów wywiadu o kryptonimie „Kuželka”. Sprawa ta wyróżnia się również wyjątkowym charakterem. Podczas zimnej wojny Czechosłowacja była zaangażowana w sprawy Trzeciego Świata na różne sposoby – dostarczanie broni lub doradców ds. bezpieczeństwa lub pomocy wojskowej było stosunkowo powszechne w przypadku niektórych krajów afrykańskich. Nie dotyczyło to jednak Ameryki Łacińskiej – z wyjątkiem szczególnego przypadku Gwatemali (tajne dostawy broni poniemieckiej dla komunistycznego reżimu prezydenta J. Arbenza w 1953 roku) i oczywiście Kuby. Poza tymi dwoma konkretnymi przypadkami nie odnotowałem jednak, aby Czechosłowacja, poprzez swoją tajną politykę zagraniczną (tj. prowadzoną za pośrednictwem służb wywiadowczych), bezpośrednio wspierała jakiekolwiek grupy terrorystyczne lub dywersyjne lewicowe poprzez dostarczanie broni.

Oczywiście – StB często potajemnie wspierała finansowo różne organy prasowe sił antyamerykańskich (zawsze legalne), wspierała lub współorganizowała wszelkiego rodzaju akcje wpływu skierowane przeciwko USA i pomocnikom imperializmu w danym kraju, ale nigdy nie ryzykowała dostarczania broni lewicowym partyzantkom. Ewentualne ujawnienie – taki argument wówczas głoszono – znacząco zaszkodziłoby interesom gospodarczym Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej w Ameryce Łacińskiej, która była wówczas źródłem tak potrzebnej twardej waluty dla reżimu komunistycznego. Dlatego ta forma wsparcia, wraz z obowiązującą wówczas (i dominującą) taktyką latynoamerykańskich partii komunistycznych w latach 60. XX wieku o pokojowej drodze do transformacji, nie była praktykowana. Tę formę wsparcia stosowały (najwyraźniej w ramach podziału pracy) Kuba, ChRL i Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna.

W latach 80. sytuacja wyraźnie się zmieniła – choć był to okres, w którym pozycja czechosłowackiego wywiadu w Ameryce Łacińskiej była słabsza i nieporównywalna już ze „złotym” okresem lat 60., to jednak nadal działał on na tym terytorium.

W dniach 4–27 kwietnia 1986 roku „Klouček” został wysłany na krótkoterminową misję do Nikaragui. Wśród zadań, jakie miał wykonać, znalazły się te związane z Salwadorem.

Jak widać na załączonym obrazku, było to:

• Zapewnienie transportu darowizny dla Komunistycznej Partii Salwadoru (KP) z Hawany do Nikaragui.
• Przekazanie pomocy finansowej przedstawicielowi Komisji Politycznej KP Salwadoru.
• Przekazanie darowizny od Federalnego Ministra Spraw Wewnętrznych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej przedstawicielowi Komisji Politycznej KP Salwadoru.
• Zapewnienie późniejszej dostawy pozostałej części przesyłki.

Jak wynika z dalszego opisu funkcjonariusza StB, chodziło o przekazanie sumy pieniężnej w wysokości 20 tys. dolarów amerykańskich, co Manuel Gomez (przedstawiciel KP Salwadoru) potwierdził swoim podpisem w siedzibie ambasadora Czechosłowacji.

 

14 kwietnia do Managui przybył kubański oddział specjalny z 20 skrzyniami, które Manuel odebrał w ambasadzie Czechosłowacji dwa dni później. Były to skrzynie z amunicją, łącznie 126 000 sztuk, które następnie wysłano do jednostek bojowych w Salwadorze. Przesyłka została podzielona przez Kubańczyków na dwie części, druga część dotarła z niewielkim opóźnieniem.

Dziwne, że w liście skierowanym do ministra spraw wewnętrznych, podpisanym przez szefa wywiadu, generała dywizji Karela Sochora, w którym wywiad zwrócił się o zgodę na wspomnianą podróż „Kloučka” do Nikaragui, mowa była o przekazaniu pomocy salwadorskim komunistom, z zastrzeżeniem, że chodzi o pomoc finansową i powielacze. Wygląda na to, że nawet minister nie miał wiedzieć, na czym dokładnie polegała ta pomoc.

Salwador pogrążony był w wojnie domowej w latach 1980–1992, w której zginęło około 75 000 osób. Reżim salwadorski w tym czasie był wspierany przez Stany Zjednoczone, jak podaje Wikipedia: „Rząd amerykański uważał, że jego pomoc dla rządu Salwadoru była uzasadniona, ponieważ rebelianci byli wspierani przez Związek Radziecki”. Akta osobowe jednego z czechosłowackich oficerów wywiadu w pełni potwierdzają to twierdzenie.